नेपालको गणतन्त्र दिवस प्रत्येक वर्ष जेष्ठ १५ गते मनाइन्छ, जुन दिन नेपाली जनताले २४० वर्ष पुरानो शाह वंशीय राजतन्त्रलाई विस्थापित गर्दै संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको घोषणा गरेको थियो। यो दिवस नेपालको राजनीतिक इतिहासमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ, किनकि यसले देशमा नयाँ युगको सुरुवात गर्यो। गणतन्त्र दिवसको ऐतिहासिक महत्त्व, यसको पृष्ठभूमि, देशको राजनीतिक संक्रमण, नागरिकहरूको भूमिका, र यस अवसरमा गरिने सरकारी गतिविधिहरूको चर्चा गर्न महत्वपूर्ण छ।
गणतन्त्र दिवसको पृष्ठभूमि, संघर्ष र योगदानबारे चर्चा गर्नुअघि नेपालका राजनीतिक घटनाक्रम र जनआन्दोलनहरूबारे चर्चा गर्नुपर्दछ। नेपालका लागि २००७ सालको क्रान्ति एउटा ठूलो कदम रह्यो, जसले राणाशासनको अन्त्य गर्दै मुलुकमा संवैधानिक राजतन्त्रको सुरुवात गर्यो। यसले नेपाली जनतालाई पहिलोपटक नागरिक अधिकारहरूको अनुभूति गरायो। तर, २०१७ सालको राजदरबारमा भएको शाही कूले जनताबाट प्राप्त अधिकारहरूलाई हरण गर्दै पुनः शाह वंशीय राजतन्त्रको पुनर्स्थापना गर्यो। लामो समयसम्म एकात्मक राजतन्त्रको शासन चलिरह्यो, जहाँ राजनीतिक अधिकारहरू शासक वर्गको नियन्त्रणमा थिए।
२०४६ सालमा भएको जनआन्दोलनले भने नेपाली समाजलाई फेरि राजनीतिक रूपान्तरणतर्फ धकेल्यो। यो आन्दोलनको परिणामस्वरूप बहुदलीय व्यवस्था स्थापना भएको थियो। राजाले आफ्नो शासन प्रणालीमा राजनीतिक दलहरूको भूमिका स्वीकार गरे पनि शक्तिको ठूलो हिस्सा शाही परिवारको हातमा नै रहिरह्यो। यस अवधिमा, विभिन्न राजनीतिक दल र नागरिक समाजले निरन्तर लोकतन्त्रको स्थायित्वका लागि आवाज उठाए। २०६२/६३ को जनआन्दोलन त्यही आवाजको प्रतिबिम्ब थियो।
२०६२/६३ को जनआन्दोलनले देशको राजनीतिमा एउटा ठूलो परिवर्तन ल्यायो। यस आन्दोलनले नेपाललाई पूर्ण प्रजातान्त्रिक गणतन्त्रतर्फ अग्रसर गरायो। राजतन्त्रको अन्त्यसँगै नेपालले एक संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्वरूप लियो। नयाँ राजनीतिक प्रणाली स्थापनाका लागि संविधान सभाको निर्वाचन भयो, जहाँ संविधान सभा २०६४ गठन गरियो। यस संस्थाले २०६५ जेष्ठ १५ मा राजतन्त्रलाई पूर्णरूपमा हटाउँदै गणतन्त्रको घोषणा गर्यो। यो घोषणाले नयाँ युगको आरम्भ गर्यो।
गणतन्त्र घोषणा पछिको राजनीतिक यात्रा सजिलो भने थिएन। संविधान निर्माणको लागि संविधान सभा गठन भए पनि विभिन्न राजनीतिक असहमति र अस्थिरताका कारण संविधान सभाले पहिलो कार्यकालमा संविधान बनाउन सकेन। यसपछि पुनः अर्को संविधान सभा गठन भएको थियो, जसले २०७२ सालमा नेपाललाई नयाँ संविधान दिएको थियो। यो संविधानले नेपाललाई संघीय संरचनामा परिणत गर्दै विभिन्न प्रदेशहरूको स्थापना गर्यो। नयाँ संविधानसँगै गणतन्त्रको आधारभूत ढाँचा कायम भयो।
गणतन्त्रको घोषणा पछि, प्रत्येक वर्ष जेष्ठ १५ गते गणतन्त्र दिवस विशेष समारोहहरूद्वारा मनाइन्छ। राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्रीको औपचारिक सन्देश मार्फत नागरिकहरूलाई गणतन्त्रको महत्व र उनीहरूको भूमिका सम्झाइन्छ। सुरक्षा निकायहरूद्वारा आयोजित परेडहरू र झाँकीहरूले नागरिकमा गणतन्त्रको भावना पुनर्जीवित गर्छन्। यसै क्रममा, विभिन्न सामाजिक संगठनहरूले नागरिक अधिकार, जिम्मेवारी, र लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताहरूको बारेमा जागरण कार्यक्रम सञ्चालन गरेर नागरिकमा गणतन्त्रको भावना अझ प्रगाढ बनाउँछन्। राजधानीमा विशेष परेड, सांस्कृतिक कार्यक्रम, र विभिन्न गतिविधिहरू मार्फत यो दिवसलाई महत्वपूर्ण बनाउन सरकारी निकायहरूले जोड दिन्छन्।
गणतन्त्र दिवसको सार भनेको नेपाली नागरिकको सर्वोच्चता हो। यसले समाजमा नागरिक अधिकार र स्वतन्त्रताको आवाज उठाउँदै समानता, समावेशिता र संघीय संरचनालाई आधार बनाएको छ। गणतन्त्रले नागरिकहरूलाई राज्य सञ्चालनमा सक्रिय सहभागिता जनाउन प्रेरित गर्दै उनीहरूको भूमिकालाई महत्त्वपूर्ण बनाएको छ। यो दिन नागरिकहरूलाई मात्र नभई सरकारी निकायहरूलाई पनि जिम्मेवार र उत्तरदायी बनाउने समय हो। मताधिकारको प्रयोग, समाजमा सक्रियता, र सरकारलाई पारदर्शी र उत्तरदायी बनाउने नागरिक चेतनाको आवश्यकता यो दिवसले झल्काउँछ।
नेपालको गणतन्त्र दिवसले देशको राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यो ऐतिहासिक दिनले नेपाली जनताको संघर्ष र लोकतन्त्रको चाहनालाई प्रतिविम्बित गर्दै आएको छ। लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यतालाई सम्मान गर्ने, नागरिकहरूको भूमिकालाई महत्त्वपूर्ण बनाउने, र सामाजिक समावेशितालाई अघि बढाउने अभियान यो दिवसले जनसमुदायमा ल्याउने काम गरेको छ। गणतन्त्र दिवस मनाउनुको उद्देश्य भनेको नागरिकलाई राष्ट्रप्रेम र लोकतान्त्रिक आस्थासँग एकत्रित गर्दै देशको समृद्धि र विकासतर्फ अग्रसर बनाउनु हो।
नेपालमा गणतन्त्रको घोषणाले नागरिकलाई सशक्त बनाएको छ। यो प्रणालीले नागरिकलाई शासन प्रक्रियामा सहभागी गराउँदै जनताको चाहना, आवाज, र सहभागिताको महत्त्व झल्काउँछ। त्यसैले पनि गणतन्त्र दिवसले नागरिकमा समानता र समावेशिताको भावनालाई स्थापित गरेको छ। प्रत्येक जात, लिङ्ग, धर्म, र क्षेत्रका मानिसले राज्य प्रणालीमा समान अधिकार पाउने अवधारणा स्थापित गराउन गणतन्त्रले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यसले गर्दा पनि गणतन्त्र दिवस नेपालमा महत्वपूर्ण दिन बनेको छ।
गणतन्त्र दिवसको समारोहमा प्रत्येक वर्ष सरकारी, निजी र सामाजिक संस्थाहरूले विविध कार्यक्रमहरू आयोजना गर्छन्। प्रमुख शहरहरूमा विशेष परेड, सांस्कृतिक झाँकी र विभिन्न झल्काउने कार्यक्रम गरिन्छ। परेडमा सैनिक बल, प्रहरी बल, र अन्य सुरक्षा निकायहरूको सहभागिता रहन्छ। झाँकीमा गणतन्त्र र लोकतन्त्रको महत्त्व, देशको विविध सांस्कृतिक पहिचान, र समाजमा रहेका विभिन्न समुदायहरूलाई समेट्ने प्रयास गरिन्छ। यी सबै कार्यक्रमहरूले देशको एकता, विविधता र गणतन्त्रको महत्वलाई उजागर गर्छन्।
गणतन्त्र दिवसले नेपाली समाजमा लोकतन्त्रको महत्त्व र नागरिक जिम्मेवारीको भावना बलियो बनाउँछ। गणतन्त्रको स्थायित्वका लागि नागरिकको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ। मतदान अधिकारको प्रयोग गरेर, समाजमा सक्रिय भएर, र सरकारलाई उत्तरदायी बनाउँदै नागरिकहरूले आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ।
यसरी, गणतन्त्र दिवस नेपालमा ऐतिहासिक महत्त्वको दिन हो। यसले जनताको संघर्ष र परिवर्तनको चाहनालाई उजागर गर्छ। देशको राजनीतिक, सामाजिक, र आर्थिक विकासमा यो दिवसले नागरिकमा प्रेरणा र राष्ट्रप्रेमको भावना ल्याउने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। गणतन्त्र दिवस मनाउँदै गर्दा देशका सबै नागरिकले लोकतन्त्रको मूल्य र मान्यता सुदृढ गर्दै अघि बढ्न प्रतिबद्ध हुनुपर्छ।
